1. บทนำ

คณะรัฐมนตรีได้มีมติเมื่อวันที่ 22 มิถุนายน 2553 อนุมัติตามที่คณะกรรมการทรัพยากรน้ำแห่งชาติเสนอให้กรมทรัพยากรน้ำ ดำเนินการตามยุทธศาสตร์ในการบริหารจัดการน้ำและทรัพยากรอื่นในภาคตะวันออกเฉียงเหนืออย่างบูรณาการและยั่งยืน รวมทั้งการพัฒนาระบบเครือข่ายน้ำไปยังพื้นที่วิกฤตน้ำที่ขาดแคลนน้ำอย่างเร่งด่วน โดยทำการศึกษาและจัดทำรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (Environmental Impact Assessment: EIA) ศึกษาจัดทำรายงานผลกระทบด้านสุขภาพ (Health Impact Assessment: HIA) และศึกษาการประเมินผลกระทบด้านสังคม (Social Impact Assessment: SIA) สำหรับโครงการระบบเครือข่ายน้ำในพื้นที่วิกฤติน้ำ 19 พื้นที่ เพื่อเป็นกระบวนการในการตัดสินใจให้เกิดความยั่งยืนทุกมิติอย่างมีประสิทธิภาพ และให้ประชาชนสามารถมีส่วนร่วมสอดคล้องกับนโยบายรัฐบาล แผนพัฒนา และยุทธศาสตร์ของประเทศ และภูมิภาค

งานศึกษาผลกระทบด้านสังคม (Social Impact Assessment: SIA) สำหรับโครงการระบบเครือข่ายน้ำในพื้นที่โครงการนั้น จะดำเนินการศึกษาและประเมินผลกระทบด้านสังคม โดยการมีส่วนร่วมของประชาชน ตลอดจนการกำหนดมาตรการและแผนแก้ไขผลกระทบทางสังคม ประเมินผลกระทบตามระยะการพัฒนาครอบคลุมทุกประเด็นที่เกี่ยวข้อง โดยใช้แนวทางการประเมินผลกระทบทางสังคม ตามคู่มือระบบการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อมของประเทศไทย ฉบับเดือนเมษายน 2553 ที่จัดทำโดยสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

2. วัตถุประสงค์ของการศึกษาผลกระทบด้านสังคม

1. เพื่อศึกษาลักษณะทางสังคมของประชาชนในพื้นที่โครงการ
   ประกอบด้วยโครงสร้างสังคม ความเป็นอยู่ วิถีชีวิตประชาชน ลักษณะชาติพันธุ์ ชนเผ่า ชุมชนดั้งเดิม กลุ่มผู้ด้อยโอกาส วัฒนธรรม ประเพณี และความเชื่อต่างๆ ของประชาชน
2. เพื่อศึกษาและคาดการณ์ผลกระทบทางสังคมของโครงการที่จะเกิดขึ้นแก่ประชาชน
   และวิถีชีวิตของประชาชนในชุมชน วัฒนธรรม ประเพณี และความเชื่อของคนในชุมชนของพื้นที่โครงการ
3. เพื่อป้องกันและลดผลกระทบในทางลบที่อาจเกิดขึ้นจากโครงการ
   ต่อชุมชนและวิถีชีวิตของชุมชนโดยเฉพาะกับชุมชนดั้งเดิม ชนเผ่าหรือกลุ่มผู้ด้อยโอกาส เช่น คนยากจน ผู้หญิง เด็ก ผู้สูงอายุ และคนพิการ ผลกระทบที่โครงการจะต้องศึกษาให้ครอบคลุมคือ ผลกระทบที่อาจมีขึ้นในด้านสาธารณสุข วัฒนธรรม ความเชื่อและค่านิยม พร้อมทั้งประเด็นการศึกษาที่โครงการจะต้องให้ความสำคัญค่อนข้างมากคือ การลดผลกระทบอันเนื่องมาจากการโยกย้ายถิ่นฐาน การเวนคืนที่ดิน และการจ่ายค่าชดเชย การหาทางป้องกันหรือการลดผลกระทบในทางลบนี้จะสามารถช่วยลดช่องว่างและความเสี่ยงต่อการเกิดความขัดแย้งหรือการเผชิญหน้าระหว่างกลุ่มของผู้มีส่วนได้เสีย
4. เพื่อเป็นข้อมูลประกอบการพิจารณาทางเลือกของโครงการ
   และการปรับเปลี่ยนโครงการให้สอดคล้องกับสภาพชุมชนและสังคมในพื้นที่
5. เพื่อให้ผู้ตัดสินใจโครงการพิจารณาว่าผลกระทบที่เกิดขึ้นเป็นที่ยอมรับได้
   และคุ้มค่ากับประโยชน์ที่จะเกิดขึ้นจากโครงการ
6. เพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วม โดยผู้มีส่วนได้เสียได้มีโอกาสแสดงทัศนะแลกเปลี่ยนข้อมูล
   และความคิดเห็นเพื่อแสวงหาทางเลือกและการตัดสินใจต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับโครงการที่เหมาะสม และเป็นที่ยอมรับร่วมกันทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง
7. เพื่อนำผลการประเมินผลกระทบด้านสังคม
   สามารถใช้เป็นแนวทางในการพัฒนาขีดความสามารถเพื่อให้ประชาชนสามารถเข้ามามีส่วนร่วมในโครงการได้มากขึ้น

3. กรอบแนวคิด ขั้นตอนและกระบวนการทำการประเมินผลกระทบด้านสังคม

งานศึกษาผลกระทบด้านสังคม (Social Impact Assessment: SIA) สำหรับโครงการระบบเครือข่ายน้ำในพื้นที่โครงการนั้น จะดำเนินการศึกษาและประเมินผลกระทบด้านสังคม โดยการมีส่วนร่วมของประชาชน ตลอดจนการกำหนดมาตรการและแผนแก้ไขผลกระทบทางสังคม ประเมินผลกระทบตามระยะการพัฒนาครอบคลุมทุกประเด็นที่เกี่ยวข้อง โดยใช้แนวทางการประเมินผลกระทบทางสังคม ตามคู่มือระบบการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อมของประเทศไทย ฉบับเดือนเมษายน 2553 ที่จัดทำโดยสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ขั้นตอนและกระบวนการทำการประเมินผลกระทบด้านสังคม มีรายละเอียดดังนี้

1. รวบรวมข้อมูลทุติยภูมิ (Secondary Data) เช่น เอกสารผลการสำรวจหรือสังเกตการณ์ รายงานประจำปี รายงานผลการศึกษา เป็นต้น จากแหล่งต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง
   
   
2. สำรวจภาคสนามเพื่อเก็บข้อมูลปฐมภูมิ และทำการสุ่มตัวอย่างทางสังคมในด้านที่มีผลกระทบ ที่มีนัยสำคัญ และสอดคล้องกับข้อกำหนดการศึกษา เพื่อนำมาประกอบการประเมินผลกระทบด้านสังคม ประกอบด้วยกิจกรรมต่างๆ ดังนี้
   
   
   • สำรวจภาคสนามด้วยแบบสอบถาม ประชาชนทั่วไป
   • สัมภาษณ์เจาะลึกในกลุ่มผู้นำชุมชน ส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง
   • การสนทนากลุ่ม
   • การฝึกอบรมอาสาสมัครเครือข่ายนักวิจัยท้องถิ่น
   • การประชุมชี้แจงต่อสาธารณะ
   
   
3. วิเคราะห์ข้อมูลที่รวบรวมได้ตามข้อ (1) และ (2) เพื่อเลือกสรรข้อมูลที่เกี่ยวข้องและเป็นประโยชน์หรือที่เชื่อถือได้ ตามด้วยการวิเคราะห์ข้อมูลทางด้านสถิติ
   
   
4. ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสภาพทางสังคม และผลกระทบขององค์ประกอบต่างๆ ของโครงการและของโครงการ เพื่อทำให้การประเมินผลกระทบทางสังคม การเสนอมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบได้ผลสมบูรณ์ยิ่งขึ้น โดยมีขั้นตอนดังนี้
   
   
   • กำหนดมาตรการป้องกัน และแก้ไขผลกระทบด้านสังคม ซึ่งประกอบไปด้วย ความพยายามหลีกเลี่ยงหรือลดโอกาสที่จะต้องโยกย้ายถิ่นฐานของชุมชน การเตรียมแผนและงบประมาณอย่างเพียงพอในการป้องกัน และ
     ลดผลกระทบ และการให้ข้อมูลข่าวสารและการหารือกับชุมชนอย่างต่อเนื่อง
   • กำหนดมาตรการลดผลกระทบด้านสังคมของโครงการแก่ผู้มีส่วนได้เสีย สำหรับชุมชนในพื้นที่โครงการและกลุ่มผู้ด้อยโอกาส ได้แก่ สุขภาพของประชาชน ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม สุนทรียภาพ ตลอดจนการคมนาคมขนส่งและการชดเชย
   • กำหนดแผนการดำเนินการติดตามตรวจสอบแผนป้องกัน และลดผลกระทบด้านสังคมอย่างมีส่วนร่วม โดยให้ผู้มีส่วนได้เสียเข้ามามีส่วนร่วมในกระบวนการติดตามและประเมินผล
   • กำหนดมาตรการการติดตามตรวจสอบผลกระทบด้านสังคมในด้านต่างๆ ตามข้อ 1)
   
   

4. ขั้นตอนและกิจกรรมการมีส่วนร่วมของประชาชน

การประเมินผลกระทบด้านสังคมในกระบวนการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมและการพัฒนาโครงการ

5. หลักเกณฑ์การประเมินผลกระทบด้านสังคม

ภายใต้แนวคิด “การพัฒนาต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของความเชื่อที่ว่าประชาชนเป็นทั้งทรัพยากรและผู้รับประโยชน์ในการพัฒนา การพัฒนาควรทำให้ประชาชนเป็นฝ่ายที่มีบทบาทการพัฒนา เป็นกระบวนการเปลี่ยนแปลงทางสังคม ควรพยายามรักษาดุลยภาพระหว่างการแสวงหาโอกาสและการให้โอกาสระหว่างประชาชนและสถาบันสังคมทั้งหลาย การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นควรมีความสอดคล้องกลมกลืนกับวัฒนธรรมเดิม โดยประชาชนเป็นผู้พิจารณารับและปรับเปลี่ยนตามที่เขาเห็นว่าเหมาะสมแทนที่จะเป็นการยัดเยียดให้” ดังนั้นการประเมินผลกระทบด้านสังคมสำหรับพื้นที่น้ำเชิญ-น้ำพรม ในโครงการระบบเครือข่ายน้ำในพื้นที่วิกฤติน้ำ 19 พื้นที่ จึงจะเน้นศึกษาในประเด็นสำคัญและประเด็นที่ประชาชนแสดงความกังวลห่วงใย

ในการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมทางสังคมนั้นยังไม่มีการตั้งมาตรฐานขอบเขตที่ชัดเจนแน่นอน ดังนั้นการจะวัดว่าประเด็นใดเป็นประเด็นที่สำคัญนั้น จะกำหนดโดยการใช้กระบวนการหารือร่วมกับมุมมองของผู้ที่มีความเชี่ยวชาญเพื่อให้ได้ผลลัพธ์ที่มีความหมายอย่างแท้จริงกับผู้มีส่วนได้เสียในทุกกลุ่ม

สำหรับประเด็นการโยกย้ายถิ่นฐาน การเวนคืนที่ดิน และการจ่ายค่าชดเชย โดยเฉพาะในกรณีที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มชนดั้งเดิม ชนเผ่า กลุ่มผู้ด้อยโอกาส เช่น เด็ก สตรี ผู้สูงอายุ คนยากจน และผู้พิการถือเป็นประเด็นที่สำคัญมากที่จะต้องได้รับการพิจารณาดูแลเป็นพิเศษ ส่วนระดับความสำคัญของผลกระทบด้านอื่นๆ นั้นขึ้นอยู่กับข้อมูลทางเทคนิค และข้อพิจารณาของผู้เชี่ยวชาญและความคิดเห็นของชุมชน ถ้าพบว่าจะก่อให้เกิดผลกระทบที่รุนแรงด้านใด กลุ่มบริษัทที่ปรึกษาจะทำการศึกษรายละเอียดในประเด็นนั้นๆ ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยจะทำควบคู่ไปกับการวิเคราะห์ผลกระทบทางสิ่งแวดล้อม

ในการประเมินผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมทางสังคมแบบมีส่วนร่วมนั้นจะทำการประมวลข้อมูลประชากร สภาพเศรษฐกิจ สังคม และกายภาพของชุมชน และประเมินสภาพสังคมของชุมชนเพื่อเป็นภาพรวมของชุมชนที่คาดว่าจะได้รับผลกระทบ การศึกษาจะตั้งข้อสังเกตและคาดการณ์ถึงผลกระทบทางสังคมที่อาจเกิดขึ้น พิจารณาความสัมพันธ์และความสอดคล้องระหว่างข้อมูลของโครงการและสภาพเศรษฐกิจ สังคม และวิถีชีวิตโดยรวมของชุมชนและทำการหารือกับชุมชนเพื่อสร้างความเข้าใจและแสวงหาแนวคิดของชุมชนต่อโครงการในด้านต่างๆ

6. ขอบเขต วัตถุประสงค์และวิธีการศึกษา

ขอบเขตการศึกษาผลกระทบทางสังคม ประกอบด้วย

ในการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมด้านสังคมนี้ ที่ปรึกษาได้ดำเนินการศึกษาตามแนวทางการมีส่วนร่วมของประชาชน และการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมทางสังคมในกระบวนการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม ของสำนักวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) ปี 2549 โดยอาศัยผลการศึกษาคุณค่าต่อการใช้ประโยชน์ของมนุษย์ และคุณค่าต่อคุณภาพชีวิตของการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ของโครงการเป็นฐานสำหรับการประเมิน โดยมีขอบเขตการศึกษาดังนี้

1. ทำการแยกแยะกลุ่มคนที่จะได้รับผลกระทบทางตรงและทางอ้อม
2. ศึกษาสภาพเศรษฐกิจสังคม วัฒนธรรม ของผู้ได้รับผลกระทบ
   เพื่อดูแนวโน้มผลกระทบของโครงการ
3. ทำความเข้าใจกับองค์กรชุมชนและกระบวนการตัดสินใจของชุมชน
4. ศึกษาชนิดและระดับของผลกระทบ
   โดยมุ่งเน้นถึงผลกระทบทางลบที่รุนแรง ผลกระทบถาวร ผลกระทบต่อเนื่อง ผลกระทบที่มีโอกาสเกิดขึ้นสูง
   และผลกระทบในวงกว้าง
5. ศึกษามาตรการป้องกันและลดผลกระทบทางลบ และเพิ่มกิจกรรมและมาตรการที่เป็นประโยชน์หรือส่งผลกระทบทางบวกต่อชุมชน
6. ประเมินนโยบายและขีดความสามารถของผู้เสนอโครงการ ในการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมทางสังคมนี้ โดยพิจารณาแผนปฏิบัติการด้านสิ่งแวดล้อมในรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EIA) ของโครงการประกอบเป็นฐานสำหรับการประเมิน