รายละเอียดการศึกษาด้าน SEA

การศึกษา SEA ในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำแบบบูรณาการภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ครอบคลุมพื้นที่ลุ่มน้ำหลัก 3 ลุ่มน้ำ ได้แก่ ลุ่มน้ำโขง-อีสาน ชี และมูล ในพื้นที่ 20 จังหวัด ซึ่งเป็นการดำเนินการศึกษาแบบเชิงพื้นที่ (Area and subarea) และเป็นกระบวนการที่ช่วยในการตัดสินใจเชิงระบบ โดยการประสานประเด็นสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี ในการพิจารณานโยบาย แผน และโปรแกรม เพื่อให้แน่ใจว่าการพัฒนาดังกล่าวก่อให้เกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืน นอกจากนี้ยังเป็นการเสริมสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมของสาธารณะซึ่งเป็นจุดเริ่มต้น ของกระบวนการวางแผนที่ก่อให้เกิดข้อมูลอันเป็นประโยชน์ในการจัดทำ SEA และยังเพิ่มความน่าเชื่อถือของกระบวนการตัดสินใจด้านนโยบาย นำไปสู่การได้รับการยอมรับในที่สุด โดยในการศึกษา SEA ของโครงการ คำนึงถึงการกำหนดกรอบของการศึกษาในส่วนของกระบวนการของงาน SEA รวมถึงการกำหนดแผนทางเลือกและการวิเคราะห์ทางเลือกเป็นกลุ่มพื้นที่ โดยมี

1. การกลั่นกรอง : โดยนำข้อมูลโครงการพัฒนาแหล่งน้ำขนาดกลาง ขนาดใหญ่ โครงการปรับปรุงฟื้นฟูแหล่งน้ำขนาดกลาง ขนาดใหญ่ และโครงการผันน้ำและเครือข่ายน้ำในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มากลั่นกรองถึงสภาพที่ตั้ง ลักษณะโครงการ สถานภาพโครงการ
2. ทบทวนเอกสารทุติยภูมิ : เป็นการทบทวนเอกสารและข้อมูลเกี่ยวกับผลการดำเนินงานและแผนงานโครงการ สภาพปัญหาน้ำท่วม น้ำแล้ง ทบทวนยุทธศาสตร์การพัฒนาระดับภูมิภาคและนโยบายระดับชาติและที่เกี่ยวข้องกับเรื่อง น้ำ การเกษตร ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
3. กำหนดขอบเขตการศึกษา : เป็นการกำหนดขอบเขตการศึกษา SEA ระดับนโยบายและแผนงานของโครงการขนาดกลาง/ใหญ่ และเครือข่ายน้ำ วิเคราะห์เป้าหมาย และผลประโยชน์ของการพัฒนา วิเคราะห์ผลกระทบของการพัฒนาในตัวชี้วัด 4 มิติ ทางด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี วิเคราะห์ผู้มีส่วนได้เสียและจัดทำแผนการศึกษา
4. เก็บข้อมูลเพิ่มเติม : เป็นการรวบรวมข้อมูลแผนที่ภูมิประเทศ 1:50,000 และ 1:4,000 นำมาใช้วางโครงการพัฒนาแหล่งน้ำ และเครือข่ายน้ำ รวมถึงรับฟังความคิดเห็นจากผู้เกี่ยวข้องในพื้นที่โครงการ
5. วิเคราะห์และประเมินข้อมูล : จากการวางโครงการพัฒนาแหล่งน้ำและเครือข่ายน้ำในขั้นตอนที่ 4 นำมาศึกษาทางวิชาการในด้านต่าง ๆ เพื่อประเมินศักยภาพของการพัฒนาความเป็นไปได้ของโครงการและผลกระทบที่จะเกิดขึ้น แล้วจัดแบ่งพื้นที่พัฒนาโครงการที่มีความเป็นไปได้ใส่ลงใน 80 ลุ่มน้ำสาขา
6. นำเสนอทางเลือกที่เหมาะสม : การจัดทำแผนทางเลือกที่สามารถตอบสนองเป้าหมายการแก้ไขปัญหาทรัพยากรน้ำและการพัฒนาประเทศ โดยการจัดทำสภาพจำลองในอนาคต (Scenario) จากปัจจัยต่างๆ คือ ศักยภาพการพัฒนา สถานการณ์ด้านทรัพยากรน้ำในปัจจุบันและอนาคต ความต้องการใช้น้ำ ด้านน้ำต้นทุนและด้านการอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรน้ำในด้านต่างๆ นโยบายและความต้องการ การเปลี่ยนแปลงทรัพยากร มติคณะรัฐมนตรี กฎระเบียบต่างๆ อนุสัญญา พันธกรณี ข้อตกลงระหว่างต่างประเทศด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ พื้นที่ชุ่มน้ำ และข้อจำกัดอื่นๆ โดยจัดทำแผนทางเลือกแบ่งเป็นกลุ่มดังนี้
                    กลุ่มสภาพปัญหา ได้แก่ ปัญหาภัยแล้ง ปัญหาน้ำท่วม ปัญหาดินเค็ม ปัญหาการแพร่เกลือ ปัญหาป่าพรุ ปัญหาป่าเสื่อมโทรม เป็นต้น
                    กลุ่มลุ่มน้ำ ได้แก่ ลุ่มน้ำโขง ลุ่มน้ำชี ลุ่มน้ำมูล และ/หรือลุ่มน้ำสาขา
                    กลุ่มเครือข่ายน้ำ ได้แก่ ระบบเครือข่ายน้ำภายในพื้นที่ลุ่มน้ำ ระบบเครือข่ายน้ำระหว่างลุ่มน้ำ ระบบเครือข่ายน้ำพรมแดนแม่น้ำโขง และระบบเครือข่ายน้ำจากประเทศเพื่อนบ้าน
                    กลุ่มพื้นที่ ได้แก่ พื้นที่ต้นน้ำ พื้นที่กลางน้ำ พื้นที่ปลายน้ำ
                    กลุ่มภูมิภาค เป็นการมองภาพระดับภูมิภาค ได้แก่ กลุ่มยุทธศาสตร์ระดับจังหวัดในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ


7. นำเสนอหลักการป้องกันไว้ล่วงหน้า : เสนอแนะหลักการป้องกันผลกระทบที่จะเกิดขึ้นใน 4 มิติ และมาตรการป้องกันและเฝ้าระวังผลกระทบในภาพรวม เสนอแนะมาตรการปรับหรือจัดตั้งองค์กรในการดำเนินงานพัฒนาโครงการ และการบริหารจัดการโครงการ รวมทั้งมาตรการปรับเปลี่ยนระบบการปลูกพืช ชนิดพืช และสาธารณูปโภค/อุตสาหกรรมที่สนับสนุนและรองรับผลผลิตจากการพัฒนาโครงการ
8. การนำเสนอยุทธศาสตร์ นโยบาย และข้อเสนอแนะการพัฒนาพื้นที่ : เพื่อสร้างสมดุลระหว่างการอนุรักษ์และการพัฒนาในพื้นที่เป้าหมายอย่างน้อยต้องประกอบด้วยยุทธศาสตร์การอนุรักษ์ ยุทธศาสตร์การฟื้นฟูและยุทธศาสตร์ในการบริหารจัดการ ฯลฯ
9. การดำเนินงานส่งเสริมการมีส่วนร่วม : เพื่อทำความเข้าใจกับกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในหลายระดับ ของการมีส่วนร่วม เช่น ร่วมคิด ร่วมวางแผน ร่วมดำเนินกิจกรรมในการวางแผนการใช้น้ำในพื้นที่ โดยในแต่ละครั้งจะกำหนดวัตถุประสงค์ เป้าหมายให้เหมาะสม และมีบันทึกหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรของการดำเนินงานการมีส่วนร่วม เลือกใช้สื่อ วิธีการ และกระบวนการมีส่วนร่วมที่เหมาะสม รวมทั้งกำหนดกลุ่มผู้มีส่วนร่วมให้เหมาะสม เช่น การแถลงข่าว แผ่นพับ จดหมายข่าว วีดีทัศน์ จดหมายติดประกาศ ประชุม เสวนา สัมมนา บรรยาย อภิปราย หนังสือพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ Web Site และประชุมชุมชน ควรให้มีช่องทางสื่อสาร 2 ทาง มีการวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้เสีย วิเคราะห์มิติและระดับความขัดแย้ง เพื่อให้ได้ข้อมูลที่หลากหลาย ครบถ้วน รอบด้าน ให้มีการยอมรับ และเกิดความรู้สึกเป็นเจ้าของโครงการ แก้ไขความขัดแย้งสนองตอบต่อความต้องการและปัญหาที่จะเกิดขึ้น เสริมศักยภาพความเข้มแข็งของชุมชน และเคารพต่อภูมิปัญญาท้องถิ่น เป็นต้น
10. การดำเนินงานประชาสัมพันธ์และการจัดประชุมสัมมนา : งานประชาสัมพันธ์เป็นงานมวลชน สัมพันธ์ในเชิงรุก รวมทั้งการจัดทำ Webpage เพื่อเผยแพร่ข้อมูล และจัดทำสื่อที่สามารถทำให้เข้าใจโครงการได้ง่าย โดยสามารถใช้ได้ทั้งในระหว่างศึกษาและหลังการศึกษา สาระสำคัญประกอบด้วย พื้นที่ศึกษาและ องค์ประกอบของการพัฒนาโครงการ สำหรับการจัดประชุมสัมมนานั้น จะประกอบด้วย กระบวนการต่างๆ ดังนี้
        การประชุมปรึกษาหารือผู้ทรงคุณวุฒิ/ปราชญ์ชาวบ้าน/หน่วยงานในประเด็นยุทธศาสตร์ต่างๆ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์สถานการณ์ศักยภาพและข้อจำกัดที่สามารถนำไปสู่การกำหนดเป้าหมายและมาตรการที่เหมาะสม
        การประชุมสัมมนาเพื่อรับฟังความคิดเห็นในระดับภูมิภาค เพื่อรับฟังความเห็นในมาตรการ และกรอบแผนบริหารจัดการ
        การประชุมสัมมนาเพื่อรับฟังความคิดเห็นในระดับลุ่มน้ำสาขา เพื่อรับฟังความเห็นปัญหาของพื้นที่ การพิจารณามาตรการที่เหมาะสมกับพื้นที่

นอกจากนี้ ในกระบวนการศึกษา SEA ยังประกอบด้วยสาระสำคัญของการดำเนินงานในด้านต่างๆ ได้แก่

1. งานศึกษาติดตั้งสถานีตรวจวัดปริมาณน้ำ : เป็นการกำหนดแนวทางและรายละเอียดการศึกษาเพิ่มเติมเท่าที่จำเป็นในส่วนของการติดตาม ตรวจวัดปริมาณน้ำและตะกอน ในแม่น้ำชี แม่น้ำมูล และแม่น้ำโขง (ฝั่งไทย) ตามตำแหน่งที่เหมาะสม เพื่อให้การศึกษาการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ภาคอีสานครั้งนี้มีความสมบูรณ์
2. งานศึกษาจัดทำระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) ระบบสารสนเทศเพื่อการจัดการ (MIS) และระบบตัดสินใจ (DSS) : เป็นการจัดทำระบบฐานข้อมูลเพื่อใช้ในการวางแผนระบบเครือข่ายน้ำ ฯลฯ โดยออกแบบระบบโครงสร้างให้เชื่อมโยงฐานข้อมูลกันแบบอัตโนมัติ เป็นไปตามมาตรฐานที่กรมทรัพยากรน้ำกำหนด รวมถึงการพัฒนาระบบสารสนเทศที่สามารถโต้ตอบกับผู้ใช้ โดยการรวบรวมข้อมูลและพัฒนาแบบจำลองในการตัดสินใจที่สำคัญ เพื่อนำเสนอข้อมูลที่เป็นส่วนสำคัญจากการศึกษา สำหรับผู้บริหารในการตัดสินใจได้
3. งานศึกษาการบริหารจัดการน้ำ : เป็นการศึกษารูปแบบองค์กรบริหารจัดการโครงการที่มีความเหมาะสม แนวทางการดำเนินงานที่เกี่ยวข้องกับด้านสิ่งแวดล้อม การกำหนดนโยบาย มาตรการที่จะส่งเสริมสนับสนุนกิจกรรมการพัฒนาโครงการ
4. งานสำรวจปฐมภูมิ : งานด้านการสำรวจภูมิประเทศ ธรณีวิทยา การใช้ที่ดิน เศรษฐกิจ สังคมและสิ่งแวดล้อม โดยการรวบรวมข้อมูลทุติยภูมิเพื่อประเมินพื้นที่ที่มีปัญหาสิ่งแวดล้อมก่อน แล้วจึงวางแผนกำหนดจุดสำรวจที่เป็นตัวแทนการสำรวจปฐมภูมิอย่างเหมาะสม เพียงพอ สามารถใช้เป็นตัวแทนทั้งพื้นที่ได้โดยไม่สิ้นเปลืองงบประมาณโดยไม่จำเป็น